Bert Hellinger – twórca ustawień rodzinnych i rozwój jego koncepcji

Bert Hellinger nie stworzył ustawień rodzinnych od zera. Zbudował własną, wyrazistą metodę z elementów psychodramy, terapii rodzinnej, rzeźby rodzinnej, analizy transakcyjnej, fenomenologii i pracy z grupą, a następnie spopularyzował ją dzięki publicznym seminariom oraz książkom. To rozróżnienie jest istotne: Hellinger był twórcą konkretnego nurtu ustawień, lecz wiele stosowanych przez niego narzędzi miało wcześniejszych autorów.

Jego koncepcja od początku budziła skrajne reakcje. Zwolennicy widzieli w niej sposób na szybkie ujawnianie lojalności i konfliktów międzypokoleniowych. Krytycy wskazywali na autorytarny styl prowadzenia, arbitralne interpretacje oraz nadawanie subiektywnym doświadczeniom rangi obiektywnej prawdy. Po śmierci Hellingera w 2019 roku metoda nie zniknęła. Rozpadła się raczej na kilka odmiennych praktyk: od wiernego powtarzania jego założeń po znacznie ostrożniejsze, konstruktywistyczne formy pracy systemowej.

Od seminarium misyjnego do własnej metody pracy z rodziną

Anton Hellinger, później znany jako Bert Hellinger, urodził się 16 grudnia 1925 roku w Leimen w Niemczech. Wychowywał się w rodzinie katolickiej. Jako dziesięciolatek trafił do szkoły prowadzonej przez Misjonarzy z Mariannhill, a w zakonie przyjął imię Suitbert. Skrócona forma tego imienia — Bert — została z nim również po odejściu ze stanu duchownego.

W 1942 roku, mając 17 lat, został wcielony do Wehrmachtu. Walczył na froncie zachodnim, pod koniec wojny znalazł się w obozie jenieckim w Belgii, z którego uciekł w 1945 roku. Doświadczenie nazizmu, wojny, winy zbiorowej oraz relacji między sprawcami i ofiarami wracało później w jego pracy. Problem polegał na tym, że podejmując te tematy podczas publicznych ustawień, Hellinger formułował niekiedy bardzo daleko idące sądy moralne. To właśnie praca z wojenną traumą i Zagładą stała się jednym z najbardziej spornych obszarów jego działalności.

Po wojnie studiował filozofię, teologię katolicką i pedagogikę. Święcenia kapłańskie przyjął w 1952 roku. Następnie przez 16 lat pracował w Republice Południowej Afryki jako misjonarz wśród Zulusów, nauczyciel i dyrektor szkoły. Poznał język zulu, obserwował znaczenie wspólnoty, przodków i rytuału, uczestniczył też w treningach dynamiki grupowej organizowanych przez duchownych anglikańskich.

Wpływ kultury Zulusów na ustawienia bywa jednak przedstawiany zbyt prosto. Nie istnieje jeden „zuluskiego pochodzenia” model ustawień rodzinnych, który Hellinger miałby przenieść do Europy. Trafniej powiedzieć, że pobyt w Afryce Południowej uwrażliwił go na przynależność do wspólnoty, rolę przodków, rytuał pojednania i komunikację niewerbalną. Samą technikę budował później z zachodnich szkół psychoterapii.

Po powrocie do Europy Hellinger opuścił zakon i kapłaństwo w 1971 roku, a następnie się ożenił. Rozpoczął intensywne szkolenia psychoterapeutyczne. Uczył się między innymi:

• psychoanalizy w wiedeńskim środowisku psychologii głębi,
• terapii pierwotnej Arthura Janova,
• analizy transakcyjnej,
• terapii Gestalt,
• hipnoterapii Miltona Ericksona,
• programowania neurolingwistycznego, czyli NLP,
• pracy z ciałem i dynamiki grupowej.

Nie był klasycznym akademikiem budującym teorię przez kontrolowane badania. Pracował obserwacyjnie: testował interwencje podczas seminariów, zachowywał te, które uznawał za trafne, i na tej podstawie formułował coraz szersze reguły. W latach 80. jego styl pracy zaczął przyjmować rozpoznawalną postać ustawień rodzinnych. Przełomem wydawniczym była książka „Zweierlei Glück”, przygotowana przez psychiatrę i terapeutę systemowego Guntharda Webera i opublikowana w 1993 roku. Zapis pracy Hellingera dotarł dzięki niej do odbiorców znacznie szerszych niż uczestnicy jego seminariów.

Skąd wzięły się ustawienia i dlaczego wyszły poza rodzinę

Najważniejszymi poprzednikami Hellingera byli Jacob L. Moreno, Virginia Satir oraz Ivan Boszormenyi-Nagy. Z psychodramy Morena pochodziła idea przedstawiania relacji przy udziale innych osób. Satir rozwijała rzeźbę rodzinną, w której ustawienie ludzi w przestrzeni pokazywało dystans, bliskość i hierarchię. Boszormenyi-Nagy opisywał niewidzialne lojalności, zobowiązania i nierównowagę między dawaniem a braniem w rodzinach wielopokoleniowych.

Bezpośrednie doświadczenie pracy z rzeźbą rodzinną Hellinger zdobywał między innymi u Ruth McClendon, Lesliego Kadisa i niemieckiej psychiatry dziecięcej Thei Schönfelder. Jego oryginalność polegała na połączeniu tych inspiracji oraz mocnym ograniczeniu narracji klienta. Zamiast szczegółowo analizować wspomnienia, koncentrował się na obrazie przestrzennym, reakcjach reprezentantów i krótkich wypowiedziach nazywanych niekiedy „zdaniami rozwiązującymi”.

Na podstawie obserwacji Hellinger sformułował tak zwane porządki miłości. Najczęściej sprowadza się je do trzech zasad:

• każdy członek systemu ma prawo do przynależności;
• osoby obecne w systemie wcześniej mają pierwszeństwo wynikające z kolejności;
• w relacjach między dorosłymi potrzebna jest równowaga między dawaniem a przyjmowaniem.

W odniesieniu do rodziców i dzieci Hellinger zakładał relację asymetryczną: rodzice dają życie, a dzieci je przyjmują. Twierdził też, że wykluczenie członka rodziny może prowadzić do późniejszego „uwikłania”, gdy osoba z następnego pokolenia nieświadomie powtarza jego los. Są to założenia koncepcji Hellingera, a nie potwierdzone prawa psychologiczne. Szczególnie ostrożnie trzeba traktować próby wyprowadzania choroby, bezdzietności, depresji albo konfliktu partnerskiego z jednego wydarzenia w historii rodu.

Metoda przechodziła kilka faz. W klasycznych ustawieniach z lat 80. i 90. prowadzący aktywnie zmieniał pozycje reprezentantów, zadawał pytania i proponował określone zdania. W latach 2002–2006 Hellinger rozwijał „ruchy duszy”: ograniczał liczbę pytań, a reprezentantom pozwalał poruszać się zgodnie z odczuwanymi impulsami. Od 2006 roku mówił o „ruchach ducha”, „duchowych ustawieniach rodzinnych” i „nowych ustawieniach”. Język stawał się coraz bardziej metafizyczny, a rola możliwych do sprawdzenia informacji rodzinnych malała.

Równolegle inni praktycy rozszerzali technikę poza rodzinę. Za symboliczny początek ustawień organizacyjnych uznaje się seminarium w Kufstein w 1995 roku, podczas którego Hellinger pracował z zagadnieniem przedstawionym przez Guntharda Webera. To Weber oraz kolejni konsultanci rozwijali później samodzielny nurt używany do analizowania zespołów, konfliktów interesów, sukcesji i struktury odpowiedzialności.

Ustawienia zaczęto stosować również w edukacji, coachingu, doradztwie zawodowym, mediacji, a nawet przy zagadnieniach społecznych i politycznych. Poszerzenie pola zastosowań nie oznacza jednak potwierdzenia skuteczności. Przestrzenne przedstawienie problemu może działać jako metafora pomagająca zobaczyć relacje, ale nie jest dowodem, że uczestnicy odkryli ukrytą strukturę firmy, rodziny czy wydarzenia historycznego. Im dalej zastosowanie od osobistego doświadczenia klienta, tym większe ryzyko nadinterpretacji.

Krytyka Hellingera i bezpieczniejsze modyfikacje współczesne

Najpoważniejszy zarzut wobec Hellingera nie dotyczy samego ustawiania osób w przestrzeni. Podobne techniki od dawna funkcjonują w psychodramie i terapii systemowej. Kontrowersje budził sposób, w jaki Hellinger przechodził od obrazu stworzonego podczas ćwiczenia do kategorycznej diagnozy dotyczącej rodziny.

W 2004 roku niemieckie Towarzystwo Systemowe przyjęło Deklarację Poczdamską, odcinającą współczesną pracę systemową od wielu praktyk Hellingera. Krytykowano przede wszystkim:

• brak dokładnego uzgodnienia celu i zasad pracy z klientem;
• dogmatyczne sformułowania w rodzaju „jedyny sposób” albo „zawsze, gdy”;
• przedstawianie interpretacji prowadzącego jako prawdy o rodzinie;
• potencjalnie upokarzające interwencje i rytuały podporządkowania;
• ograniczanie autonomii klienta;
• wiązanie metody z określonym światopoglądem, hierarchią płci i modelem rodziny;
• prowadzenie emocjonalnie obciążających interwencji podczas dużych wydarzeń, bez odpowiedniej diagnozy i opieki po spotkaniu.

Szczególnie problematyczne były poglądy Hellingera na hierarchię kobiety i mężczyzny, relacje rodziców z dziećmi, kazirodztwo, sprawców przemocy oraz ofiary. Język pojednania potrafił zacierać różnicę między uznaniem faktu, że sprawca należy do historii systemu, a moralnym rozliczeniem jego czynów. W praktyce terapeutycznej tej granicy nie wolno rozmywać. Osoba skrzywdzona nie ma obowiązku pojednać się ze sprawcą, nawiązać z nim kontaktu ani przyjąć interpretacji prowadzącego.

Stan badań nie pozwala uznać ustawień za metodę o skuteczności porównywalnej z dobrze przebadanymi formami psychoterapii. Przegląd systematyczny z 2021 roku objął 12 badań, 10 niezależnych prób i łącznie 568 uczestników. W dziewięciu badaniach odnotowano poprawę, a metaanaliza pięciu prac wskazała umiarkowany efekt. Autorzy jednocześnie ocenili ilość i ogólną jakość dowodów jako niską. W części badań od 5 do 8 proc. uczestników zgłaszało niewielkie lub umiarkowane pogorszenie, które mogło mieć związek z interwencją.

W randomizowanym badaniu z 2024 roku uczestniczyło 80 osób. Po jednodniowej, zmodyfikowanej z powodu pandemii interwencji zanotowano niewielkie zmiany w części wskaźników, lecz większość osłabła w ciągu sześciu miesięcy. Nie wykazano istotnej przewagi grupy korzystającej z ustawień nad grupą porównawczą w analizie zmian w czasie. Z kolei przegląd opublikowany w 2026 roku jako preprint, a więc jeszcze bez recenzji naukowej, ocenił istniejące badania randomizowane jako obciążone wysokim ryzykiem błędu i uznał pewność dowodów za bardzo niską. Ustawień nie należy więc przedstawiać jako potwierdzonego leczenia depresji, traumy, zaburzeń lękowych czy chorób somatycznych.

Współczesne modyfikacje odchodzą od twierdzenia, że reprezentanci uzyskują dostęp do obiektywnej „wiedzy pola”. Ich reakcje traktuje się raczej jako materiał do rozmowy: skojarzenie, hipotezę lub metaforę. Zmieniono też relację władzy. Prowadzący ma uzgadniać cel, pytać o zgodę, dopuszczać odrzucenie każdej interpretacji i zatrzymać pracę, gdy uczestnik czuje się przeciążony.

Jeżeli ktoś rozważa udział w takim spotkaniu, powinien najpierw sprawdzić trzy rzeczy:

1. Czy prowadzący ma podstawowe wykształcenie psychologiczne, medyczne albo pełne szkolenie psychoterapeutyczne, a nie wyłącznie certyfikat ukończenia kursu ustawień.
2. Czy przed pracą przeprowadza kwalifikację, informuje o ryzyku, zapewnia poufność i oferuje kontakt po warsztacie.
3. Czy jasno mówi, że ustawienie jest eksperymentem lub techniką pomocniczą, a nie diagnozą rodziny i zamiennikiem leczenia.

Czerwoną flagą są obietnice rozwiązania traumy podczas jednego spotkania, nakłanianie do odstawienia leków, przypisywanie choroby „wykluczonemu przodkowi” oraz żądanie podporządkowania się interpretacji prowadzącego. Przy psychozie, manii, silnej depresji, myślach samobójczych, świeżej traumie lub przemocy trwającej w rodzinie pierwszym wyborem powinna być pomoc psychiatryczna albo psychoterapia prowadzona przez odpowiednio przygotowanego specjalistę. Ustawienie nie może zastąpić diagnozy, planu bezpieczeństwa ani leczenia.

FAQ: Bert Hellinger i ustawienia rodzinne

Czy Bert Hellinger był psychologiem?
Nie ukończył studiów psychologicznych. Studiował filozofię, teologię i pedagogikę, został księdzem, a po odejściu z zakonu kształcił się między innymi w psychoanalizie oraz kilku nurtach terapeutycznych.

Czy Hellinger sam wymyślił ustawienia rodzinne?
Stworzył i spopularyzował własną wersję tej pracy. Korzystał jednak z wcześniejszych osiągnięć psychodramy Jacoba Morena, rzeźby rodzinnej Virginii Satir i koncepcji lojalności międzypokoleniowej Ivana Boszormenyi-Nagya.

Czy ustawienia rodzinne są psychoterapią?
Samo ustawienie jest techniką lub formą pracy grupowej, a nie automatycznie pełnym procesem psychoterapii. O tym, czy odbywa się ono w ramach odpowiedzialnej psychoterapii, decydują kwalifikacje prowadzącego, kontrakt, diagnoza, zasady etyczne i ciągłość pomocy.

Czy skuteczność ustawień została naukowo potwierdzona?
Nie na poziomie pozwalającym uznać je za leczenie o dobrze wykazanej skuteczności. Istnieją badania wskazujące na możliwą poprawę samopoczucia części uczestników, ale próby są małe, metody badawcze nierówne, a pewność dowodów pozostaje niska lub bardzo niska.

Co najbardziej odróżnia współczesną pracę systemową od podejścia Hellingera?
Przede wszystkim rezygnacja z niepodważalnych interpretacji. Odpowiedzialny prowadzący traktuje obraz ustawienia jako hipotezę, respektuje autonomię klienta, nie wymusza pojednania i nie przypisuje chorób ani życiowych decyzji jednej domniemanej przyczynie rodzinnej.